25.8.16

Sztuka układania kwiatów

Ikebana jest jedną z odrębnych i najstarszych sztuk Dalekiego Wschodu. Słowo ikebana w wolnym tłumaczeniu oznacza "żywe kwiaty". Historia tejże dziedziny sięga dawnych lat: już w roku 735 w buddyjskich księgach można było znaleźć pierwsze szkice i opisy kompozycji kwiatowych, które wówczas zdobiły świątynie. Zatem sztuka ta jest ściśle związana z buddyzmem.
Podczas gdy początkowo ikebana stanowiła tylko i wyłącznie część kultu dla Buddy, wraz z rozwojem cywilizacyjnym stała się sztuką układania kwiatów zgodnie z ustalonymi wcześniej regułami. Japonia zawdzięcza to cesarzowi Saga, który jako pierwszy miał wynaleźć "system ikebany", natomiast słowo to na nowo zaczęto rozumieć jako "aranżacja kwiatów według [jej] reguł". Dzięki cesarzom, kapłanom oraz ówczesnej arystokracji, technika sztuki układania kwiatów stale się rozwijała, uznając układy kwiatowe za znak dobrego smaku, ale także ambicji kulturowych. Z tych wyższych sfer wywodzą się późniejsi mistrzowie ikebany, którzy zapoczątkowali pierwsze szkoły, gdzie nauczano tejże sztuki. 

Szkoły ikebany dzielą się na formalistyczne i naturalistyczne. W pierwszych panuje styl rikka, w drugich nageire oraz moribana. Pierwszą i najstarszą szkołą ikebany w Japonii jest Ikenobo, która powstała w VI wieku i do tej pory mieści się w pałacu Rokkakudo w Kioto. Bardzo znaną szkołą jest również Ohara, powstała w XIX wieku. Jej twórca używał wymyślnych wazonów przez co został prekursorem sztuki układania kwiatów w stylu moribana. 
W samym Tokio działa ponad 300 tys. nauczycieli, którzy prowadzą znane szkoły, a także kilkumiesięczne kursy, z których korzystają przeważnie młode dziewczyny czy gospodynie domowe. Mówi się, że Japonki uważają za swój honor zapoznanie się bliżej z tą dziedziną sztuki. 


Obecnie w każdym tradycyjnym japońskim domu, ikebanę ustawia się w najbardziej honorowym miejscu tzw. tokonoma (mała nisza). Nad układem kwiatowym zawiesza się pionowo zwijane kakemono, czyli pas papieru z malowidłem lub wypisaną sentencją. Układ kwiatów koniecznie ma harmonizować z kakemono i go uzupełniać. Np. jeżeli kakemono przedstawia krajobraz górski to w wazonie powinny znaleźć się kwiaty rzeczne bądź trawy, wystające poza naczynie. Najczęściej charakter kompozycji nawiązuje do jakiejś legendy, ale także pory roku, pogody lub po prostu nastroju. 

Naczynia i narzędzia

Przy układaniu kwiatów niezbędne będą: naczynia (poziome - dla stylu moribana, pionowe - wysokie wazony dla stylu heika), ostry nóż do skracania łodyg, gałęzie oraz kenzan (metalowy z kolcami lub porcelanowy z dziurkami). Kenzan to ciężka ołowiana płytka z wystającymi na 1-1.5 cm kolcami, na które nakłuwa się wszystkie elementy układu, nadając im w ten sposób pożądany kierunek i nachylenie. Do naczynia wlewamy tyle wody, aby przykryła kolce


Układanie i przechowywanie

Łodygi roślin powinny być przycinane pod wodą, tak samo jak nakłuwanie ich na kenzan (powinno się odbyć w zanurzonej w wodzie płytce). Jeżeli po wykonaniu tej czynności okaże się, że kwiaty są zbyt  blisko siebie, należy usunąć ich nadmiar. Niektóre łodygi kwiatów, np. chryzantem nie należy ucinać nożem - lepiej jest je złamać. W przypadku roślin o cienkich łodygach, które ciężko nakłuć na kenzan, związuje się je razem, tworząc w ten sposób jeden kwiat. 

Aby odświeżyć nieco zwiędłe kwiaty, po skośnym przycięciu łodyg w wodzie (!), wystarczy owinąć ich główki w papier i umieścić w chłodnej wodzie na ok. 2 godziny. W drugim sposobie odratujemy kwiaty przez umieszczenie ich na chwilę w gorącej, a następnie w zimnej wodzie. Aby zapobiec gniciu łodygi, przypala się jej końcówkę np. nad płomieniem świecy. Trzeba pamiętać, by przed tym zabiegiem owinąć roślinę w papier, by ciepło jej nie uszkodziło. Przy roślinach o cienkich łodygach zaleca się zanurzenie końcówki łodygi (przy owiniętej papierem roślinie) na kilka minut w gorącej wodzie. Natomiast zabieg w zimnej wodzie, należy stosować przy polnych kwiatach. Zanurzamy wtedy całą roślinę w wodzie i po wyjęciu owijamy ją w wilgotną gazetę, a następnie trzymamy 1-2 godziny w miejscu bez dostępu do światła. 

Aby układ zachował jak najdłużej swą świeżość trzeba pamiętać, by stawiać go z dala od okien oraz źródła ciepła. Latem można wkładać kostki lodu do wazonu. Niestety żaden z tych zabiegów nie będzie skuteczny, jeżeli zapomnimy o codziennym (!) zmienianiu wody, pozbywaniu się zgniłych części roślin, a także umyciu wazonu.

Podstawowe zestawy roślin


Z tych samych kwiatów można ułożyć trzy różne kompozycje. W pierwszym bukiecie głównym elementem jest jeden lub kilka kwiatów. W drugim główny kwiat możemy przyozdobić gałązkami, trawami, liśćmi, trzcinami lub baziami. W trzecim kwiaty mogą być dodatkiem do suchych gałęzi, które przy umiejętnym ułożeniu, stworzą kompozycję przestrzenną. 

Zasada, której należy przestrzegać to niełączenie więcej niż trzy różne odmiany roślin. Każdy układ koniecznie musi zawierać trzy najważniejsze elementy, symbolizujące niebo, człowieka i ziemię, np. trzy gałęzie lub trzy kwiaty, o różnej długości łodyg. Gałąź główna, symbolizująca  niebo, nosi nazwę shin, człowieka - soe, zaś ziemię - hikae. Japończycy wielką wagę przywiązują do symbolizmu, stąd nieparzysta liczba oznacza szczęście, zaś parzysta - nieszczęście. We wszystkich układach należy nakłuwać kwiaty na kenzan w taki sposób, aby wywołać wrażenie, że wyrastają z jednej wspólnej łodygi.

Style ikebany

Stylem o najstarszych tradycjach jest styl rikka. Powstał kilkaset lat temu i do tej pory uznawany jest za klasyczny. W XVI wieku, kiedy szkoły ikebany mocno ze sobą rywalizowały, opat Senkei udoskonalił kompozycję kwiatową w tym stylu, którą zwano "małym ogrodem w obrębie domu". Z czasem styl rikka ulegał zmianom. W epoce Edo znacznie uprościł go Sentei Ikenobo, ograniczając ją tylko do trzech elementów, co dało podwaliny późniejszej ikebanie. 

Podstawowymi roślinami używanymi w stylu rikka są sosna, cedr i cyprys. Obecnie jest zdecydowanie rzadziej stosowany ze względu na jego rygorystyczne cechy. Jeżeli już gdzieś ujrzymy takie kompozycje, będą to najczęściej śluby lub uroczystości związane z Nowym Rokiem, kiedy to Japończycy łączą chryzantemy, bambus oraz sosnę, symbolizujące radość i długowieczność. 

Cechą charakterystyczną tego stylu jest symetria. Główna gałąź układu (shin) ustawiona jest pionowo. Japończycy najczęściej stosują tu gałąź sosny. Po jej obydwu stronach ustawia się dwie pozostałe gałązki (soe i hikae). Wolne miejsca uzupełnia się drobnymi kwiatami, wstawionymi pionowo u nasady niezbyt wysokiego wazonu o wąskim otworze. Elementy te noszą nazwę mikoshi, uke i magashi. Kompozycje w stylu rikka są dużych rozmiarów. Cały układ może nawet osiągać 1,5 m wysokości!


Ok. 1450 r. p.n.e. mistrz Yoshimasa stworzył styl zwanym seika. Seika także jest zaliczana do stylu klasycznego, w którym wierzchołki poszczególnych elementów tworzą trójkąt. Główna gałąź (shin) - niebo znajduje się w centrum, niższy (soe) - człowiek - z boku, a najniższy (hikae) - po stronie przeciwnej. Najczęściej używane kwiaty do tego układu to: aspidistra, lilie, róże. Kompozycje zwykle robi się w niskich naczyniach lub rurce bambusowej. Przy układaniu odpowiednich elementów, Japończycy wyobrażają sobie słońce, księżyc, chmury, ziemię i wodę. 

Styl moribana dzielimy na cztery klasy. W klasie A (tzw. układ pionowy) klasycznym przykładem jest kompozycja z mieczyków. Do sporządzenia takiej kompozycji z mieczyków potrzebne będą prostokątne naczynie (o długości 20 cm) lub okrągłe, płaskie (o średnicy 20 cm), kenzan oraz nóż bądź nożyczki. Bardzo ważne jest odpowiednie wcześniejsze przygotowanie roślin. Następnie wkłada się je do wody i wyciąga tylko te, które są w danym momencie potrzebne. Kenzan umieszcza się w lewym końcu naczynia ( w tym stylu kenzan nigdy nie możne być w centrum). 

W pierwszej kolejności wybiera się najdłuższą i najbardziej okazałą łodygę o najładniejszych kwiatach, i ustala się jej długość wg. reguł dla stylu moribana. Liczymy ją ze wzoru: długość shin = długość naczynia + jego głębokość. Taką skróconą łodygę kładzie się z powrotem do wazonu z wodą, gdzie pozostaje do czasu, gdy mając wszystkie elementy, przystępujemy do układania kompozycji. W kolejnym kroku przygotowujemy dwie pozostałe łodygi (soe i hikae) i postępuje jak wyżej. Trzy pozostałe łodygi będą stanowić elementy dodatkowe, tzw dzushi. Długość pierwszej z nich powinna wynosić 2/3 długości soe, a druga - połowę soe. Główną łodygę nakłuwa się na kenzan  pionowo, soe nachylona na lewo pod kątem 45 stopni, a hikae pod kątem 60 stopni do głównej łodygi. Hikae ustawia się tak, aby roślina była jednocześnie zwrócona do przodu i na prawo. Następnie nakłuwa się na kenzan elementy dodatkowe. Pierwsza z tych łodyg powinna przylegać do shin, drugą umieszcza się skośnie na lewo w tyle shin, a trzecią skośnie na prawo (tam, gdzie jest wolne miejsce). Gdy już wszystkie elementy są nakłute na kenzan, dodaje się do przybrania liście mieczyków, jako tło. 

Układ w klasie B różni się od klasy A ustawieniem kenzanu z przodu naczynia, tuż przy jego lewej krawędzi oraz wygięciem głównej łodygi. W kompozycji używa się chryzantem wraz z ich pączkami (które stanowią dodatkowe wyższe piętro). Poszczególne elementy układu przygotowuje się według wcześniej opisanej reguły. 
W klasie C kenzan znajduje się po lewej stronie, ale znacznie bliżej środka naczynia. Shin może być zarówno prosta jak i zgięta, ale musi być nachylona pod dużym kątem do przodu i wystawać poza krawędź naczynia. Umieszcza się ją z daleka od pozostałych kwiatów. 

Najciekawsza klasa D dzieli się na dwa podstyle: "Odbicie w wodzie" oraz "Naturalna sceneria". Pierwszy opiera się dokładnie na tych samym zasadach jak w klasie C. Natomiast drugi jest połączeniem stylu klasy A i B. układy te przypominają miniaturowe pejzaże nad jeziorem. 

"Odbicie w wodzie" wymaga użycia bardzo rozgałęzionej, przypominającej zwisające drzewko łodygi. Następnie na kenzan nakłuwa się mniejsze kwiaty, liście, mech oraz kładzie się niewielkich rozmiarów kamyczki. Nazwa podstylu pochodzi od efektu odbicia układu w wodzie, przy odpowiednim świetle. 
"Naturalna sceneria" przypomina lesisty pejzaż nad stawem. Odróżnia go to, że obok głównego kenzanu z kompozycją umieszcza się po drugiej stronie naczynia drugi kenzan z nakłutymi na nim drobnymi kwiatkami i gałązkami. 

Kolejnym stylem jest styl heika. W przeciwieństwie do stylu moribana nie używa się kenzanu. Układy kwiatów komponuje się w wysokich, smukłych wazonach. Shin równa się 1,5 wysokości wazonu, soe ma długość 2/3 shin, a hikae stanowi połowę shin. Styl heika posiada kilka wariantów, ale także można go wyodrębnić na cztery klasy. 

Klasa A to układ utrzymany w pozycji pionowej. Dobierając główny kwiat należy pamiętać o zasadzie, że długość jego łodygi powinna wynosić 1,5 wysokości wazonu. Drugorzędna łodyga ma długość 2/3 długości łodygi głównej, natomiast pierwsza dodatkowa łodyga powinna być nieco niższa od głównej, druga nie może przekraczać 2/3 długości drugorzędnej łodygi, zaś trzeci - 1/2. Najdłuższy kwiat ustawia się w pozycji pionowej w lewej części wazonu, łącząc ją drutem z prętem. Następnie drugorzędny ustawia się pionowo przed łodygą główną. Pierwsza z łodyg dodatkowych (niższa od głównej) powinna znajdować się w pozycji pochyłej w prawej części wazonu. Pozostałe musza znaleźć się z przodu układu. 

Idealne kwiaty do takiej kompozycji to: chryzantemy, tulipany, róże, kalie, lilie, irysy, narcyzy oraz mieczyki

Klasa B oparta jest na tych samych zasadach, co klasa B stylu moribana. Do takiej kompozycji najlepiej nadają się astry. Głównym elementem będzie nieco dłuższa od innych i zwisająca w lewą stronę astra. Druga łodyga (soe) będzie się znajdować w tyle. Między shin a soe umieszcza się hikae. Elementy dodatkowe, a więc dzushi są wszystkie schylone w lewą stronę. 


Zasady układu (skośny na bok) w klasie C są następujące: shin, dłuższa od innych i mocniejsza, ustawia się pozycji schylonej w prawo. Soe znajduje się nieco w lewej od głównej, a hikae jest schylona do przodu. W razie potrzeby można dodać 2-3 dodatkowe gałązki lub listki. W przypadku, gdy poszczególne elementy kompozycji nie chcą się utrzymać, należy wzmocnić kwiaty w wazonie (np. poprzez połączenie ich drutem "na krzyż"). Kwiaty, które tutaj najlepiej się nadają to róże, lilie, chryzantemy, kalie, tulipany oraz peonie

W klasie D układ jest typu "kaskada". W tym przypadku shin opada w dół, przypominając właśnie kaskadę. Przy wykonywaniu układu trzeba sztucznie wzmocnić kwiaty, kładąc w poprzek wazonu pręt. Najlepszymi kwiatami będą żółte  lub białe akacje. Główną łodygę kładzie się w ten sposób, by znalazła się ona pod prętem, schylona w prawą stronę. Soe powinna stać pionowo, a hikae - schylona w dół z lewej strony wazonu. 

Kolejnym stylem jest styl nageire, który z języka japońskiego oznacza swobodne ułożenie kwiatów w wazonach. Kwiaty układa się w wysokich wazonach. Jeżeli są one zbyt szerokie u nasady, należy chociażby włożyć do środka kilka pręcików zwiniętych "na krzyż". W przypadku kulistego wazonu, najlepszym rozwiązaniem będzie włożenie do środka zwinięty w kłębek gruby drut. Nie należy używać gałęzi dodatkowych, czyli dzushi, ponieważ kompozycje w stylu nageire muszą być przejrzyste i nigdy nie przekraczają liczby trzech elementów. 

W tym stylu, kąty nachylenia roślin podobne są do stylu moribana. Tutaj także rozróżnia się dwa podstyle. Styl pionowy: shin ma nachylenie 15 stopni w lewo, soe - 75 stopni w prawo, hikae- 15 stopni w lewo.  Styl poziomy: shin ma nachylenie 45 stopni w lewo, soe - 75 stopni w prawo, hikae - 15 stopni w lewo.

Ciekawostki
  • Bardzo duży wpływ na sztukę ikebany wywarła ceremonia parzenia herbaty, a w szczególności jeden z etapów tego rytuału, który wymaga kwiatowego pokazu. 
  • Japończycy kochają kwiaty, czego dowodem jest symbolika kwiatów. Każdej roślinie przypisuje się jakieś znaczenie: sosna - trwałość, bambus - przyjaźń, peonia - zdrowie i radość, chryzantema - żywotność. Znajomość tych znaczeń jest niezbędna przy późniejszym komponowaniu układów, gdyż nadaje to moc wywoływania wrażeń.
  • Ikebana z założenia jest układana w ten sposób, że oglądamy ją z jednej strony. Wyjątkiem są układy w stylu dzijuka oraz zeneika.
  • Ikebana została stworzona przez mężczyzn, jednak w życiu codziennym najczęściej uprawiają ją kobiety.
  • Dobór roślin do układów kwiatowych zależy m.in od pory roku. Istnieją układy wiosenne (narcyz, żonkil, bez, fiołek), letnie (kwiaty ogrodowe, leśne i polne: grążele, róże, magnolie, peonie, irysy), jesienne (korzenie, mchy, kolorowe liście, róże, astry, chryzantemy), a także zimowe (nalezy przygotować materiał wcześniej!)
  • Z czasem powstaje coraz więcej stylów ikebany. Najnowsze z nich to m.in kakebana, morimono, dzijuka i zeneika. 
źródło: Ikebana, W. Gasperowicz, H. Radwańska


Gratuluję dotarcia do samego końca! Starałam się jak najdokładniej przybliżyć fenomen ikebany. Niestety informacji jest tak dużo, że nie da się opisać wszystkiego w jednym zdaniu. Z góry też przepraszam za jakość prezentowanych szkiców, aczkolwiek ciężko jest to wszystko narysować :< Dla zainteresowanych, po więcej i po dokładniejsze informacje odsyłam do powyższej książki (:. 

10 komentarzy:

  1. O ty szalona! Gratuluję tak rozbudowanej i szczegółowej notki *^*

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Też mnie podkusiło, sama się sobie dziwię :D

      Usuń
  2. Bardzo ciekawa notka, widać, że włożyłaś w to wiele pracy! Czyta się miło.
    Nie miałam pojęcia, że ikebana jest tak związana ze zwojami kakemono. Ciekawi mnie, czy kakemono zmieniano w zależności od pory roku i okoliczności, zapewne tak.
    Nie miałam pojęcia, że kwiaty w ikebanie nakłuwa się na taką szczoteczkę D: Wygląda to strasznie inwazyjnie.
    Ciekawi mnie, jak taki układ kwiatowy jest trwały.
    Interesujące, że u nas równiez plinuje się, żeby w różnego rodzaju wiązankach była nieparzysta liczba kwiatów.
    Chyba najbardziej podobają mi się kompozycje w stylu rikka z sosną oraz moribana z odbiciem w wodzie.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Chciałam nawet zrobić osobny wpis odnośnie kakemono, ale nie sądziłam, by kogokolwiek to interesowało (jak i w sumie o ikebanie), ale chyba i tak się pokuszę :3
      Nie wspomniałam w poście o typach wiązań łodyg, kiedy nie nakłuwamy ich na kenzan. To wygląda dopiero zabawnie!
      Wszystko zależy od tego, czy będzie się sumiennie wymieniać wodę, czyścić wazon i łodygi, ale także pamiętać, by kompozycja nie stała przy oknach czy źródle ciepła. Przy odpowiedniej pielęgnacji, ikebana może stać nawet tygodniami.
      Mnie także ^^.

      Usuń
  3. Włożyłaś ogromną ilość pracy w stworzenie tego wpisu:) dziękuję za informacje, Ogólnie niedawno myślałam o ikebanie. Podoba mi się jako dekoracja w domu,a ja uwielbiam dostawać kwiaty. Nie interesuje mnie to az tak szczegółowo,i zamiast sztuki podziwiałam raczej twój delikatny styl pisania,w którym wszystko jest jasne i klarowne. Samej mi jeszcze daleko do tego brakuje:) I przy okazji miałam powiedzieć ci to już dawno. Twoja ksywka Sumire kojarzy mi się z moim anime z dzieciństwa, Ray the animation:) Skąd wzięła się moja i przybrałam imię głównej bohaterki. Pamiętam poboczną postać Sumire,która zawsze wydawała mi się urocza^^

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. O, zatem zachęciłaś mnie do obejrzenia :D
      Za moją ksywką stał tytuł piosenki "Sumire", gdy dowiedziałam się, co oznacza to słowo, wiedziałam, że do mnie będzie pasować. Znajomi zwykle i tak skracają do "Sumi" (:

      Usuń
  4. Ehhh, nie wiedziałam, że przy utrzymaniu takich kompozycji jest aż tyle roboty. :P Ogólnie o ikebanie właściwie nie wiedziałam wiele więcej niż to, że istnieje takie coś, a o nakłuwaniu na kenzan czy o tym, jak wiele jest stylów i ich odmian już wcale. ^^''

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Więc cieszę się, że mogłam w jakiś sposób przysłużyć się w pogłębianiu wiedzy :D

      Usuń
  5. Na pierwszy rzut oka wydaje się to łatwe, ale po dokładniejszym zagłębieniu w temat widać, że jest to bardzo trudne! Nie bez powodu ikebana jest nazywana sztuką XD

    Pozdrawiam :*
    mangimitchelii.blogspot.com

    OdpowiedzUsuń
  6. Przypomniały mi się czasy szkoły ;D
    Uwazam, ze nie jest to takie trudne , jednak trzeba dobrze poznac style...

    OdpowiedzUsuń

slider